Osmanlı'da Kürdistan Eyaleti Var Mıydı?
Osmanlı tarihinde sınırlar büyüdükçe sancaklar(liva) ve sonra da beylerbeylikler teşekkül etti. Klasik devirde Osmanlılar devletin merkezî topraklarında yani Rumeli ve Anadolu’da bir yöreye iki idareci atardı: kadı ve sancakbeyi. Her ikisi de merkezden atanır ve görevden alınırdı. Burada bir denge-kontrol sistemi vardı. 16. yüzyıl ortalarından itibaren beylerbeyiliklere eyalet denmeye başlandı. Osmanlı eyaletleri kendi içinde özerk yapılar değildi. Her bir beylerbeyi doğrudan merkeze bağlı idi ve sık sık azil ve tayinler olurdu. Buradaki eyaletleri ABD’nin aslında “devlet/state” diye adlandırılan eyaletiyle veya Almanya’daki eyaletlerle paralel sanmak tamamen yanlıştır.
18. yüzyıl ayanlar çağı adem-i merkezileşme açısından önemlidir ama Osmanlı devleti o dönemde dahi merkezin en azından formel denetimini vurgulamaya daima özen göstermiş, Doğu Anadolu’da, 17-18. Yy.da sayısı 10-11 arasında değişen ve Diyarbekir, Van beylerbeylikleri içinde bulunan mahallî Kürt beylerinin “hükümet” tabir edilen yönetim bölgelerinin hakimlerini bile sık sık azlederek denetimini sürdürmek istemiştir.

Osmanlı Devletinin klasik dönem eyalet teşkilatı içinde “Kürdistan eyaleti” diye bir idarî-coğrafî birim yoktu. Sadece Yavuz’un Doğu Anadolu’yu ilhak ettiği dönemin hemen akabinde, burada teşkil olunan Diyarbekir Beylerbeyliğine bağlı bazı idarî birimler mahallî bey ailelerinin idaresine bırakıldığından bunların hepsine birden “eyâlât-ı Kürdistan” denmişti. Burada “eyalet” tabiri ise her bir ailenin yönetimi altındaki birim anlamına gelip beylerbeyilik ve onunla eşanlamlı olan eyaletten farklıdır. Nitekim Osmanlılar beylerbeyilik yerine eyalet terimini ikame edince bu mahalli beylerin yönetim bölgelerine “hükümet” demişlerdir (Hakkari, Genç, Palu, Cizre, İmadiye, Bitlis vb.). Bunlar, yukarıda da ifade edildiği üzere Diyarbekir, Van eyaleti gibi doğrudan merkeze bağlı eyaletler içindeki Osmanlı sancaklarının yanında yer alan idari birimlerdir. Buraların beyleri de savaşta eyalet beylerbeyinin komutası altına girerdi.

Bazıları Diyarbekir, Van gibi eyaletler yanında Kürdistan eyaletinden bahseder ki o zaman şu soruyu sormak gerekir: Peki Kürdistan eyaleti, Diyarbekir, Van, Erzurum, Musul gibi beylerbeyilik/eyaletlerin neresine düşer? Osmanlılarda Kürdistan tabiri bu eyaletler içinde ırsen bazı ailelerin yönetiminde olan, yukarıda da saydığımız hükümet-sancaklara verilmiştir. Yani, Tanzimat dönemindeki idarî reforma kadar, topyekün bir coğrafî-idarî birim manasında kullanılmamıştır.

YAZININ TAMAMI İÇİN


Avatar
Adınız
Yorum Gönder
Kalan Karakter:
Yorumunuz onaylanmak üzere yöneticiye iletilmiştir.×
Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, müstehcen, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.

banner211