Zeytin ağaçlarının sökülmesi son aylarda tekrar ülke gündeminin sıcak gündem maddelerinden biri haline geldi. Maden, enerji ve büyük altyapı projelerinin gerektiği gerekçesiyle yürütülen çalışmalar bazı bölgelerde zeytinlik alanlarının el değiştirmesine ve ağaçların sökülmesine yol açtı. Bu durum, hem üreticilerin hem de çevre ve kültür koruma savunucularının tepkisini çekiyor.
Yetkililer ve proje sahipleri uygulamaları genellikle 'kamu yararı' ve 'altyapı/enerji güvenliği' gerekçesiyle savunuyor. Resmî ağzı kullanan yetkililerden gelen kısa açıklamalarda, 'proje için zorunlu izinler alındı, çevresel etki değerlendirmeleri yapılıyor ve zararın asgariye indirilmesi için önlemler planlanıyor' yönünde ifadeler yer alıyor. Öte yandan firmalar ve bazı idareler, 'sökülen ağaçların yerine yeni dikimler yapılacak' veya 'ağaçlar taşınacak' gibi taahhütlerde bulunabiliyor.
Ancak pratikte iki önemli gerçek öne çıkıyor: Birincisi, yüzlerce yıllık, kök salmış zeytin ağaçlarının taşıdığı ekolojik, kültürel ve tarımsal değer yeni dikilen fidelerle eşitlenemiyor. İkincisi, 'taşıma' ve 'yeniden dikim' vaatleri sıklıkla beklentiyi karşılamıyor; büyük ve yaşlı ağaçların taşınması yüksek maliyetli ve çoğu kez başarısız olurken, yeni dikilen fidanların ekosistemi eski haline getirmesi yıllar hatta nesiller alıyor.
Zeytinlikleri koruyan hukuki çerçeve (zeytinciliği düzenleyen kanun ve yönetmelikler) var olsa da, uygulamada 'kamu yararı' gerekçesiyle istisnalar ve yönetmelik değişiklikleri tartışmayı körüklüyor. Akbelen gibi örneklerde görüldüğü üzere toplumsal muhalefet ve hukuki süreçler uzun sürüyor; halk, ekosistem ve geçim kaynağı olan zeytinliklerin yok edilişine sessiz kalmıyor.
Zeytinliklerin kesilmesinin haklı gerekçesi var mı?
Bazı projelerin stratejik gerekçeleri olduğu iddia ediliyor: enerji arz güvenliği, ulaşım altyapısı, kamu yatırımı gibi gerekçeler devlet erki ve yatırımcılar tarafından öne sürülüyor. Bu tür gerekçeler değerlendirilirken şu soruların mutlak suretle cevaplanması gerekir: Saha gerçekten alternatif konumlandırılamıyor mu? Projenin sosyal-ekolojik maliyeti hesaplandı mı? Daha az tahrip edici alternatifler (örneğin teknoloji değişikliği, proje güzergâhı kaydırma, verimli yer seçimi) araştırıldı mı?
Bugünkü uygulamalarda, ne kadar 'haklı' gerekçe sunulsa da; zeytinliklerin tahribi çoğunlukla gerekli ön araştırma, şeffaf katılımcı süreç ve alternatif değerlendirmeleri yeterince gözetilmeden yürütülüyor. Bu nedenle, 'haklılık' iddiaları kamuoyunda ikna edici bulunmuyor.
Söktüklerinin yerine gerçekten dikiliyor mu?
Firmalar ve idareler tarafından sık kullanılan 'yerine dikim' ve 'taşıma' söylemleri pratikte sınırlı başarı gösteriyor. Nedenleri özetle:
-
Taşınan ya da yeni dikilen ağaçlar, yerel ekosistemin tarihsel, toprak ve mikroklima koşullarını birebir sağlayamıyor; yaşlı ağaçların işlevi yıllarla ölçülür.
-
Taşıma operasyonları teknik olarak riskli ve maliyetli; taşınan ağaçların önemli bir kısmı yeni yerinde tutunamıyor.
-
Ekosistemin bütüncül yapısı (toprak, yaban hayatı, mikroorganizma toplulukları) kaybolduğunda sadece ağaç dikmek sorunu çözmüyor.
-
Taahhütlerin takibini sağlayacak bağımsız ve şeffaf denetim mekanizmaları çoğunlukla yetersiz.
Bu sebeple pratikte 'yerine dikim' çoğu zaman sembolik kalıyor; eski zeytinliklerin sağladığı tarımsal, kültürel ve iklimsel faydalar kısa sürede geri getirilemiyor.
Neden yanlış?
Zeytinliklerin kesilmesi yalnızca ağaçların ortadan kalkması değildir; uzun yıllarda oluşmuş bir kültürel peyzaj, biyoçeşitlilik ve karbon yutağı yok olur. Bu eylem, iklim hedefleriyle de çelişir: yaşlı zeytin ağaçları karbon depolama, erozyon önleme ve yerel iklim düzenleme işlevi görür. Ayrıca bölgesel tarım ekonomisine ve korunan geleneksel yaşam biçimlerine geri dönülmesi zor zararlar verir.
Ne yapılmalı? (Öneriler)
-
Projeler planlanırken zeytinliklere alternatif güzergâh ve yer seçimi en başta zorunlu tutulmalı; 'en az tahrip' ilkesi uygulanmalı.
-
'Kamu yararı' değerlendirmeleri şeffaf, bağımsız uzman raporlarına dayandırılmalı; yerel halkın ve üreticilerin katılımı sağlanmalı.
-
Taşımaya/dikime ilişkin taahhütler bağlayıcı, uzun vadeli ve bağımsız denetime açık hâle getirilmeli; yalnızca 'fidan dikimi' ile yetinilmemeli; ekosistem restorasyonu hedeflenmeli.
-
Zeytinliklerin korunması, iklim ve çevre politikalarının merkezine yerleştirilmeli; kısa vadeli enerji veya inşaat kazanımları uzun vadeli ekolojik kayıplarla karşılaştırılmadan karar verilmemeli.
-
Hukuki çerçeve netleştirilmeli; istisnalar daraltılmalı ve kamuoyuna şeffaf şekilde duyurulmalı.
Zeytin ağaçlarının sökülmesi konusu, teknik gerekçeler ve yatırımlar üzerinden tartışılsa da sonucunda ortaya çıkan kültürel, ekolojik ve iklimsel maliyetler çok ağırdır. Yetkililerin 'kamu yararı' savunmaları dinlenmeli; ancak bu savunmanın arkasındaki zorunluluklar halka açık şekilde gösterilmeden, alternatiflerin tüketilmeden ve telafi mekanizmaları güvence altına alınmadan somut ağaç sökme uygulamalarına devam edilmemelidir. Zeytinlikler sadece tarım alanı değil; kuşaklar boyu süren ekolojik ve kültürel bir mirastır — korunması, gelecek kuşaklara bırakılacak en değerli miraslardan biridir.
Haber & yorum: Garabey
Yorumlar
Kalan Karakter: