Doğu Türkistan, tarih boyunca Türk dünyasının ikinci büyük yurdu olarak öne çıkmıştır. 1.828.428 km²’lik yüzölçümüyle, İpek Yolu’nun en stratejik kavşağında yer alan bu coğrafya, zengin yer altı ve yer üstü kaynaklarının yanı sıra, köklü bir bilim ve kültür mirasına da sahiptir. İbni Sina, Kaşgarlı Mahmut, Farabi, Abdülkerim Satuk Buğra, Bilge Kağan ve Yakup Han gibi birçok büyük ilim ve devlet adamı bu topraklardan çıkmıştır.
Hunlardan Uygurlara: Savaş, İlim ve Bağımsızlık
Tarihin en eski devirlerinden beri, Doğu Türkistan Türk, Moğol ve Çin egemenlikleri arasında el değiştirmiştir.
-
Hun İmparatorluğu (M.Ö. 220 - M.S. 216): Teoman ve Mete Han önderliğinde büyük bir güç haline gelen Hunlar, İpek Yolu üzerinde hakimiyet kurmuş, Çinlileri vergiye bağlamışlardır.
-
Akhunlar (Eftalitler): Hunların ardından bölgeye hâkim olan Akhunlar, Göktürk ve Sasani işbirliğiyle tarihten silinmiştir.
-
Göktürkler: Bumin Kağan’ın kurduğu bu devlet, Türk milletini tekrar tek bayrak altında toplamıştır. Kürşad ve 39 yiğidinin mücadelesi, Türk direniş kültürünün sembolü olmuştur.
-
Uygurlar: 745’te Göktürkleri ortadan kaldıran Uygurlar, Çin’in iç karışıklıklarından faydalanarak bölgeye hakim olmuşlardır. Maniheizm’in kabulüyle toplumsal yapı değişmiştir.
-
Karahanlılar: Müslüman Türk devletlerinin öncüsü olmuş, Dîvânu Lugâti't-Türk ve Kutadgu Bilig gibi başyapıtlar bu dönemde yazılmıştır.
Moğollar, Hanlıklar ve Bağımsızlık Mücadeleleri
Karahanlılar sonrası Moğol istilası ile bölge Çağatay Hanlığı’na ve ardından Timur’a tabi olmuştur. Bu süreçte Doğu Türkistan ilim merkezi haline gelmiştir.
-
Saidiye Hanlığı ve Kaşgarya Hanlığı: 16. ve 19. yüzyıllarda bölge, kısa süreli bağımsız hanlıklar ve hocaların etkili olduğu bir idare görmüştür.
-
Yakup Bey’in Mücadelesi: 19. yüzyılda Kaşgar Hanlığı’nı kurarak bağımsız bir Türk devleti oluşturmuş, Osmanlı’dan destek almış ve uluslararası tanınırlık sağlamıştır. Ancak Çin, tekrar işgal ederek bölgeyi “Sincan” (Yeni Topraklar) adıyla ilhak etmişti
Modern Çağ: Direniş, İşgal ve İnsanlık Dramı
-
yüzyılda da bağımsızlık hareketleri durmamış, 1933’te ve 1944’te kısa ömürlü Doğu Türkistan Cumhuriyetleri kurulmuştur. Ancak Çin ve Sovyet müdahaleleriyle bu devletler yıkılmış, 1949’dan sonra bölge tekrar Çin’in hâkimiyetine geçmiştir.
Bugün Doğu Türkistan:
-
Zengin yer altı ve yer üstü kaynakları Çin’in enerji ihtiyacının büyük kısmını karşılamaktadır.
-
Bölge halkı sistematik asimilasyon, toplama kampları, dini ve kültürel baskı, insan hakları ihlalleriyle karşı karşıyadır.
-
Uygur Türkleri, temel haklarından ve özgürlüklerinden mahrum, ekonomik ve kültürel kıyımın gölgesinde yaşamaktadır.
Bir Türk Yurdunun Acı Gerçeği
Doğu Türkistan, binlerce yıllık tarihine rağmen hâlâ özgürlüğe, adalete ve huzura ulaşamayan bir Türk yurdudur. Buradaki kültürel ve siyasi direniş, tüm Türk dünyası için bir gurur vesilesi olduğu kadar, uluslararası kamuoyu için de utanç verici bir vicdan testidir. Bölgedeki istikrarsızlığın sona ermesi, insan haklarının korunması ve barışın sağlanması, sadece Türk dünyasının değil, bütün insanlığın ortak meselesidir.
Garabey
Yorumlar
Kalan Karakter: